Monday, November 19, 2007

Makananu yang sagipan ing Amanung Kapampangan king Literatura?

This is an essay I wrote before unsubscribing from the Academia ning Amanung Sisuan International (ANASI) e-group. A philosophical, non-pornographic poem of mine called Bulbulan Na Ka Butu (Your Dick's Got Hair Already) offended many traditional poets and called my poetry immoral, disrespectful, and wrong, and that the Kapampangan language should never be in my hands, all because I used words such as butu (penis) and bulbulan (with pubic hair). Since my beliefs no longer match theirs, I posted these final words and left the group.

Inya e ya sasaplala ing Kapampangan king literatura -- ngana nitang mestrang rerespetuan ku e uling matua ne nune uling matas ya kabiasnan -- uling kulang la laman kabiasnan ding mamaglual a produktu, at pidalan-dalan da na mu ring keraklan karing susulat king santing ning pamangamit amanu.

E ra maibug isipan na ing pamandapat kalalangan, ala yang kaladua nung gewa de mu king kilub ding karelang silid, amanu na ping Vicente Manansala.

Ing kalalangan iya ing sepu ning pamanaruk ning maglalang king kayang paligid, king ketawan, king biye na at biye ring aliwa.

Adua ya dalan ing makanitang klasing máglalang:

1) Máglalang yang kakatakan dikil king apagmanan-manan na (critical art; alimbawa: Noli Me Tangere);

2) Mambait yang kalalangan a e daretsung manisti king salun ning sosyedad oneng akit king laman ning dapat na na atin yang ali áyunan king mimiral a batas king lipunan (post-modern art; alimbawa: ing pelikulang Ang Pagdadala Ni Maximo Oliveros nung nu bakla yang makapiblas babai ing bida dapot ni misan ala lang binggit king pelikula na pagtisti de i Maximu uling bakla ya)

Ngeni, ing masanting a kutang: nanu ing dapat gawan bang apalagu ta'ya pa ing Amanung Kapampangan?

Ing pakibat ku: Dibersidad at Intelektualisasyun.

Dibersidad

Miyayaliwang istilu, miyayaliwang taram, dikil miyayaliwang bage, miyayaliwang sukad, miyayaliwang lasa, para karing miyayaliwang tau king metu yatu.

King kanakung pamanigaral, apagumasdan ku na asukad me ing kagiwan ning metung a bage king nung agyu nang tálan dibersidad o ali. Ing Pilipinas karin mu akit na e ya pa makanita kasaplala, uling e ne agyung talnan masalese ing pamiyaliwa da ring etnulingwistikung
grupu.

Ing pagkalungkutan ku karing aptas a sasagip king Kapampangan, lalu na king parang ning
pamangawang poesya, e yu buri ing dibersidad. Buri yu atin mung metung a istilu at pamanlalawe a dapat tukian ding anggang susulat.

Atin pa ping sinabi, ot paburian de kanu king gamat ku ing Amanung Kapampangan, king gagamit kung "bastus" a salita (at uli na kanu nita, e ya ustu) king poesyang Kapampangan?

Ay Dios ku naman, aku mu wari ing susulat Kapampangan? Nung ating susulat konserbatibu, ating susulat a liberal. Kapilan ko sebianan ding konserbatibu na patugutan da king pamamoesya ra ing konserbatibung sarap?

Dapot king poesya ku, pengayi ra ku rugu. Pipigilan da ku. Lilimitan da ku pa king Rotarian ethics na, at e ku maibug ataruk ot e da akua na miyayaliwa la pamanlalawe ring tau.

Intelektualisasyun

Bayu ya maging intelektual ing poesya, dapat maging intelektual ya ing talasulat. Ing pamaging intelektual, nu ya akakua? King pamanalbe TV? King pamamasang libru? King pamagdependi king Biblia? King sasabian da ring makatua?

Ing pakibat: Akakua ya ngan kareni. King katutuan, akakua ing kabiasnan ambuski nu karin, basta agyu mu mung ibalangkas king isip mung salese, e itang salbag salbag. At ing mensayi ning "Bulbulan Na Ka Butu," e ka máging loru a mamasibayu mu king sasabian da ring aliwa.

Madagul na ka, misip ka king sarili mu.

E na kabaldugan ini ing isara me ing kekang isip; babaldug ya ining e ka mu kabud tatanggap amanu ring aliwa.

Sigi, pakiramdaman mo ngan; sigi, basan mo ngan ding libru; sigi, alben mo ngan ding palage; sigi, pakisabian mo ngan ding tau, ibat karing maluka angga karing pakalukluk king kapanibalan.

Kaibat mung gewa ita (o kabang gagawan mu ita), pisalangsalang mo ngan king isip mu. King amanu ning pilosopung Friedrich Hegel, pilabanlaban mo ring thesis at antithesis. Lumual ka king dalan at ika ing manyulit, ika ing manyubuk, ika ing manintun nung sanu ing pekamalapit
king katutuan.

King madayang prosesung ita, ating lumual a synthesis a resulta ning kekang malalam at masangkang pamanisip. At ita sa ing kekang tukian.

E me paniwalan ing Apung Ginu nung maniwala kang alang mabayat a sangkan. Lumual ka at misip, manigaral, at isip isipan mu pin nung atin ping Apung Ginu, nung nanu ya ing Apung Ginu, nung ninu ing Apung Ginu.

Aku mismu dinálan ku pa mu king migit atlung banuang ateyismu; memasa, minisip, menigaral ku bang akit ku para king sarili ku -- e itang sinabi da mu ring pengari o pari o ning Bibliya o ning paboritu mung artista -- nung atin ping Apung Ginu, nung ninu ya, nung ninu aku kaya, at nanu pang sabla.

Ing resulta: maniwala na ku ngeni na atin ping Dios, at págmaragul kung maniwala ku ali pauli ning ausan dang faith, nune reason. Ing malinong sangkan iya pin ing simbul ning pamanaruk. Ing amanuan na nita, minisip ka king sarili at sinlag ya ing aldo king isip mu anting Buddha.

Ngeni, pasibayu, makananu ta yang asagip ing Amanung Sisuan?

Tutung ita ngan ing nasa tamung dasan. Dapot karing mengalabas a aldo, ikit ku na dapot metung ya mung pulu' ing mamatan tamung ayan, e tamu parapara king paralan nung makananu tamung magtagumpe king kekatamung nasa.

Ating bisang magbangka, ating bisang dumalan alapaap, ating bisang kawe, ating makisake mu karing bangka ring aliwa, ating bisang manenaya na mu anggang ating dumakit karela, at nanu pa.

Aganaka ke pin itang metung a dake ning mumuna kung sarsuela king UP Diliman, ing Donated By Charo Cuneta.

"Solusyon, solusyon, lahat na lang ng tao may solusyon
Ang tanong, ang tanong, alin sa mga iyon ang tugon?"

Ing pakibat ku keta nung makantita ing realidad, saglulu ta na mu. Healthy competition. Ing resulta iya ing maging ukum nung kenu paralan pin ing pekamatimyas.

King pamanyagip Amanung Kapampangan, nanu ing pulung dapat adalpakan kelambatan? Ing pamanyambut Ligligan Poesya? Ing maging yang pambansang amanu ing Kapampangan? Ing mangabilianan la ring mangamit Ingglis at Tagalug king labuad Kapampangan?

Ing pakibat ku: dapat atanam ta ya ing Kapampangan karing pusu at isip ding taung Kapampangan, maluka man o makualta, konserbatibu man o liberal, Iglesia man o Ang Dating Daan, babai man o lalaki, bakla man o tomboy, anak at matua -- dibersidad.

At uling ikit ku king mengalabas a aldo na bala mu ali ku bage king mimiral a bangka ring keraklan karing mangatuang talasulat, kuldas na ku pa mu. Manalaksan ku pa mu ketang kakewan at gawang sarili kung bangka.

Sabage, masanting mu rin ing dakal a bangka; nung lumbug ya ing metung, atin pang mabiye king sumangid. Dibersidad pa rin tagana.

Miyikitikit ta na mu pu ketang pulu'.

No comments: