Tuesday, January 15, 2008

How Intellectualized is the Kapampangan Language?

Ngana ning metung a pang-meto yatung pantas ning Sociolinguistics a i Bonifacio Sibayan, ing amanu atin yang atlung klasi ning asasalakupan.

Deti : 1) ding non-controlling domain (NCD) a gagamitan karing pibalebale at ing lingua franca, 2) ding semi-controlling domain (SCD) a kakaul king panyalpantaya, pulitika, at kalibangan, at 3) ding controlling domain (CD) nung nu karin ding pekapun kareni ila pin ding a) kapanibalan kambe ring atlu nang sanga (talaganap, talapanukum, talagawang kalakaran); b) pamagaral kambe ring elementarya, sekondarya, vocational-technical, at mas matas pang kabiasnan; c) obra anti mo Batas, Medisina, at Pamanayus Kuenta; d) syensya at teknolohiya; e) negosyu at komersyu; f) IT abe ing pangmaldang pamipangamanu; g) literatura; at h) pamiyuyugne ring bansa king meto yatu.

Karetang atlung klasi ning asasalakupan ning metung a amanu asukad nung makananu ya ka-“intellectualized” ing Kapampangan bilang metung a amanu. Ing pekagagamitan a amanu kanu karing CD palagi yang “intellectualized language.” Ing metung a amanung intellectualized ngana pang Sibayan, amanu yang malyaring gamitan para makapamiye at makakuang kumpletung pamagaral king nanu mang parang ning kabiasnan ibat kindergarten mangga king kolehiyu at lampas pa.

Ing metung a intellectualized language, dapat asusulat ya mu rin, inya kailangan ing tenakan king pamamása at pamanyulat. Ding kabaluan at impormasyun dikil nanu mang paksa makadapuk la at malyari lang kuanan ibat karing miyayaliwang pidapukanan wangis ding libru, CD-ROM, at pati na ing Internet. Ing kabaluan a bunga ning bayung pamanyaliksik, maralas masusulat ya king metung a intellectualized language.

Ngeni, sukdan ta’ya ing kabilian ning Amanung Sisuan.

Non-Controlling Domain (NCD)

Gagamitan ya pa ing Kapampangan karing NCD dapot sasalikungkung nang masalusu ing pamanggamit kanini. Atin nang mapilan a lilipat king Tagalug; patutu kanini ing maragul a bilang ding Kapampangan a Tagalug na salita king sarili rang balen.

Semi-Controlling Domain (SCD)

Malaut ne mu rin arasan ing Kapampangan king parang ning panyalpantaya. Maralas ya pang magagamit ini karing misa at dakal ta’pa akit a kasulatan a gagamit Kapampangan, pati na ing Biblia da ring Katoliku.

King pulitika, meging sikat ya ngeni ing pamanggamit king Kapampangan king pamangampanya. Anti mong makabayung siak, akakit kung uli ning panyambut nang Eddie Panlilio, a ginamit malugud king Amanung Sisuan king pamangampanya, mas buri ra ne kanyan gamitan ing Kapampangan ding tágal pa karing tutuking alalan. Meging ne kasing simbul ning panyambut keti Kapampangan.

King kalibangan naman, magagamit ya pa ing Kapampangan dapot mitatauli ta’nang palak. Karing baryu-baryu sikat pa ing pamakiramdam karing mamulosa at mamasultu. Oneng king siudad nung nu karin TV, radyu, at computer na ing libangan king bale, at bar, concert, at sine kilual, komusta ya kabilian ing Kapampangan?

Tutung atin nang mangaltong bayung Kapampangan a kanta oneng ing tinggasi kareni nung agyu dong ibatbat ding akakua ring malda ibat king Katagalugan at Albugan. Para agampan ini kailangan mikakabiasnan tamu king makabayung paralan ning produksyun at pamaglinang. Makapatalakad tamu mu rin dapat facility a panggawa kareni. At ing maulaga mu rin, kailangan apisali la ring lelangan a Kapampangan king maldang tau. Tinggasi ini karing kekatamung kapitalistang bisang sumubuk king makanining industriya.

Controlling Domain (CD)

Keni ya salunan ing Kapampangan dapot atin kareni aluban/aluluban na ne mu rin ning Amanung Sisuan. Miyayaliwa ing kabilian king pamanibala. Potang mipanalamitam la ring opisyalis tamu, nanu ing amanung gagamitan da? Ding aliwang municipality, pelalu na ring king mauli, Kapampangan ing gagamitan da. Ding king pangulu, e ku mu balu. Ing ababalitan ku, Tagalug at Ingglis ing kakaibugnan dang gamitan parati.

Karing korti tamu, nanu ing amanu? E ku pa asubukan manalbe king metung a hearing inya e ku asabi. Dapot nung ali Kapampangan ing gagamitan da, bawas na naman ini para king intellectualization ning Kapampangan. Ding ordinance tamu, Ingglis la pilmi mu rin. Atin tamung Kapampangan a likas ding kekatamung batas at ning Konstitusyun? Ala pa siguru.

King pamagaral, mítauli ne mu rin ing amanu tamu. Ditak la mu ring iskuelang gagamit kaniti bilang medium ning pamanuru. Ding textbook da, pilmi kung nung e la makasulat king Ingglis, makasulat la king Tagalug (a yausan dang Filipino). At siempre, king sekondarya at kolehiyu, malati ing tiansang mayari kang Kapampangan mu ing gagamitan mu.

Kapilan kaya malyari king mabilug a balen ing gagawan ning iskuelang Filbern? Para akua ing amanuan ku, panintunan ye ing “Filbern School Demo” king YouTube at alben ing metung a alimbawa ning pamanggamit Kapampangan kilub ning silid-iskuela.

Maluat pa bayu maging realistic ini uling bayu ya matanggap ing Kapampangan bilang amanu ning kabiasnan pang-iskuela, kailangan apakibatan la ring kutang a anti kareni: agyu tamung sumulat salese tungkul king Pisika at Biology? Agyu tamung gawang thesis a Kapampangan ing salita? Nung ing Tagalug mu e na pa agyu, itamu pa kaya? Nanu ing dapat gawan?

Ing kailangan malyari kanyan, manyampukaki la ring Kapampangan (a biasang mangapampangan) a pantas karing miyayaliwang parang ning kabiasnan. Ing malilyari ngeni kasi, ring Kapampangan a maging pantas karing matas a kabiasnan, ala lang pamagmasabal king Amanung Sisuan inya papaburen da ne mu ini. Ali de darala ing Kapampangan ibat karing NCD pababo karing CD. Kapampangan la pin gagamitan king bale, oneng kalual, lumipat nong Ingglis o Tagalug.

Sana e makanita angga-angga. Nung ing tenakan ning metung a Kapampangan king, alimbawa, Political Science o Anthropology, kayari na keta, dapat subuknan nang ilikas ing abalu na king Kapampangan, nung págmasusian ne pin tutu ing amanu nang dinoduan.

King obra naman, iya mu naman ing kutang: nanu ing amanung gagamitan? King call center? King banku? Karing pipanganan? Karing hotel? Potang sinabing amanu king obra, e na buring sabian nini ing nung nanu ing gagamitan a amanu potang kasabi me ing kaopisina mu tungkul king tsismis o nanunanung bageng alang ugne king obra yu. Ing pisasabian keni nung ding transaction king obra king Kapampangan la masasambitla. Nung ali, bawas ne naman ita king intellectualization ning amanu tamu.

King IT, palak yang salunan ing Kapampangan, kawangis ding aliwang salita keti Pilipinas. King pangmaldang pamipangamanu (dyaryu, pelikula, TV, radyu, at new media kalupa ning Internet at cellphone), aluluban ta’lang bagya-bagya dapot kalupa ning sinabi ku king babo, kailangan tamung facility, suporta ibat karing memalen, at kapitalistang mabisang magpalabung kareni.

Karing keganaganang CD, king literatura tamu pa mu siguru peka-intellectualized uling atin tamung respetadung katawan at kasalesayan ning literatura, pelalu na retang kinudta da ring rebolusyonaryu at komunista. Ing problema, ditak mu karing bayung henerasyun ing mikibalu kareni uling, mumuna, e ra no man tuturu karing iskuela; kadua, alang makaying malyaring básan at pikuanan kopya karing obra da ring minuna tamung talasulat kalupa da ri Juan Crisostomo Soto, Jose Gallardo, at Aurelio Tolentino; at katlu, e la saneng mámásang Kapampangan ding ának.

Atin mu rin problema kilub ning sirkulu ring talasulat. Mumuna, ing susulat da, tungkul nanu at nanu kalidad? Arapat da kayang ituag ya ing maralas dang sasabian dikil king kepuntalan ning pamanyulat Kapampangan, “pane na la mung manyungkit batuin”? Ketang meganap a Kapampangan Writers’ Congress king University of the Philippines Clark, míbuklat ing isyu dikil king matua at bayung poesya. Ding poesya kanita, susulat da la para igale king arap ning publiku anti mo potang piesta. Ita siguru ing meging sangkan o’t ing meging focus da ring minunang talasulat ing santing ning amanu. Ding bayu at anak a watas, kukudta lang poesya ali para galen, nune para básan ding tau king pribadu rang oras. At uli na nita, e ra dirian makaying focus ing santing ning pangabalangkas ding salita; ing dirian dang focus ing laman ning obra, ing kayang yausan dang “wit.”

Metung pang problemang kailangan arapan ing bala mu pangapekat ning Kapampangan king kawatasan. Ing literatura dakal ya sanga. Maliban king poesya (nung nu karin la makapalalam ding kuriru at bugtung), ati lu naman ding makuyad a salese, kuentung pang-anak, sarsuela, at ding nobela. Ngana ping Prof. Romeo Dizon ning UP Clark, ing nobela ing pekamatas a sukaran ning kakatasan ning makasulat a literatura ning metung a balen. Atin tamung nobelang Kapampangan oneng ali la kanu akumpara karing “classics” anti mo Noli Me Tangere nang Jose Rizal, at paniwalan ku ita.

King panlawe ku mu rin, kailangan nang lumual ning Kapampangan karing parang ding komiks, dramang pangradyu, dramang pang-TV, libru, graphic novel, makabayung sarsuela (ganap at makuyad), pelikula (digital at film), makabayung musika, at aliwa pa. Magbalik na ku na naman king pamanyabing kailangan la ring kapitalista, facility, at suporta ibat karing memalen para aganap la reni.

Susug kanini, deni ring dapat dian dang pansin ding bisang manyalba king amanung Kapampangan. Ala mu rin kasing silbi nung sulat ta’nang sulat kayi e no man biasang mamása ring keraklan karing kayanakan ngeni. Ing Kapampangan ngeni, tanggapan tamu, bala mu mapait yang panulung masákit payalduk karing tau. Anti mo karing malating ának, dapat ta’yang ibalut king mayumung sarap ing amanung Kapampangan bang abata reng akmulan ini. King amanu, ing mayumung ini ila pin ding audio-visual a bage. Kailangan ábayan de ring visual images at/o lawiwi ing sulat Kapampangan bang mas kapakanpakan ya karing maluat nang e mámása at mákaramdam Kapampangan. Ilage ta’la ring storybook, ding komiks, ding cartoon a makasiwala king Kapampangan, ding sarsuela at aliwa pang programang malyaring paniglon da ring dalaga, baintau, at ának a malati. Marakal paralan.

Ngeni, king lebel ning meto yatu, kilala de ing Kapampangan? Ali de, uling makapalalam tamu king Pilipinas at ing akakit da mu kekatamu paraparang Pilipinu, nune Tagalug. Keni mu pin bansa tamu, mámagkasakit tamu king panlub king eksenang pambansa, kilual na pa kaya? Atin ta’nang apasikat a bayung Kapampangan a kanta mabilug a bansa kalupa ning “Charing” ning metung a Dabawenyung banda? Atin Kapampangan category king Palanca Awards for Literature?

Mayap pa king pelikula, atin na. Dapot malyari ya pang pasiknangan ing “presence” ning Kapampangan kilual Pilipinas karing Internation Film Festival. Keni, maragul ne ayambag i Brillante Mendoza (direktor a tubung San Fernando) uling adua karing pelikula nang tinanggap marakal galal (‘Masahista,’ ‘Kaleldo’) karing miyayaliwang bansa, dudurut la king kultura at kabilian ning Kapampangan at marakal lang linya ring makayamanu king Kapampangan.

Ati yu ing Kapampangan king The Filipino Channel (TFC) king Amerika? Ala yu. Mituturu ya ing Kapampangan karing aliwang bansa kalupa ning Tagalug at Iluku? Ali ya.

Keni ya lulub ulaga ing Internet, uling ing Internet malyari deng lawen ding tau king mabilug a yatu. Dapot makanita man, alang Kapampangan a Google. Atin Kapampangan a Wikipedia oneng limitadu mu ing kayang laman at problema ing kayalan dang tenakan king pamamásang Kapampangan ding tau. Karing “Audibles” ning Yahoo! Messenger (YM), ala yu ing Kapampangan keta. Tagalug at Taglish la ngan. Mayap pa ing bansang India, marakal karing amanu na ing atin nang Audibles king YM.

Sepu

Marakal pa dapat lakbangan bang a-intellectualize ta’ya ing Amanung Sisuan. Lulto na makasalale ya ini e mu karing talasulat, nune pati karing mágnegosyu, karing mánibala, at karing matenakan. Lalkas mu rin ing ulaga ning kasaplalan ning balen, uling kailangan ing salapi bang makapatalakad facility a pansuporta king Kapampangan at bang mika-“purchasing power” la ring memalen para saliwan la ring Kapampangan a lelangan.

Dapot e tamu kakalinguan ing pekamaulagang bageng dapat atiu kekatamu: lugud king Amanung Sisuan. Ali porke mágsalita kang Kapampangan king bale kaluguran mu ne ini. Dapat ituki me king labuad ning propesyun, pamanibala, at aliwa pang matas a bage ing Kapampangan nung kaluguran me, uling karin makasalale ing e na pangamate ning amanu tamu. E itang king Tagalug at Ingglis na ka mu pulus mánambag kabiasnan. Kapampangan ka pa mong metagurian.
E tamu mu rin dapat mamarokan ing gagawan yang panakitan ing kultura at amanu. Ustung atin tamung akakuang abli karing gagawan tamung panyuporta king Kapampangan, masanting ita uling darakal tamu kapital para gawa pang mas dakal at mas masanting a obrang Kapampangan, anti mo libru, sarsuela, at pelikula.

At saka nung ing metung a simpling tau king siudad ala ne man akuang makasaup king biye na king kayang pamanggusal para king Kapampangan, nanan ne pang dian pansin ini? Inya pin dakal bisang manigaral Ingglis uling atin obra keta e.

Tandanan da sa ring aliwang tau: ing amanu king panaun ngeni (at siguru ngean), e ya mu paralan king pamisabi. Metung ne mu ring “cultural heritage” at “ethnic symbol” ini nung nu karin malyari lang kumang sikanan lub at yabang ding Kapampangan. Nung ing metung a amanu mababa ya king lawe da ring mismung taung sususu kaya, buring sabian sugatan ya kaladua ing balen, at kailangan yang uluan. Nung ding ayup Candaba sosopan ta’la, ding matuang bale e ta’la papabusten, at ding parul pagselebran ta’la kada-Disyembri, bakit mo ing amanu tamu papaburen ta’ya mung makanini king matua ya pa ini king pangatalakad ning Pilipinas bilang metung a bansa?

Pánagimpan kung datang ing aldo nung nu ing Kapampangan ali ya mu Amanung Sisuan, nune Amanung Sususuan at Amanung Susuan ya mu rin.

Miluid ya sa ing Kapampangan!

No comments: